(Objavljeno u naučno-stručnom časopisu Voćarstvo i vinogradarstvo; godina X, mart 2012, broj 17. Radovi iz časopisa saopšteni su na savetovanju „O savremenoj proizvodnji voća i grožđa“ na Poljoprivrednom fakultetu u Novom Sadu, 24.03.2012.)

Dešava se da pojedinačna stabla ili celi voćni zasadi ne rađaju, rađaju slabo ili alternativno. Uzroci nerodnosti voćaka su različiti: nepovoljni prirodni uslovi, nepovoljan izbor sorti, izbor neodgovarajućih sorti oprašivača, preduboka sadnja, preterana bujnost itd.

Postizanje visokih i redovnih prinosa plodova dobrog kvaliteta u zasadu jabuke moguće je jedino kombinovanom primenom agro i pomotehničkih mera kojima se reguliše rodnost: zrelom i zelenom rezidbom, proređivanjem cvetova i plodića, podsecanjem korena, probirnom berbom, navodnjavanjem i đubrenjem. Redovno izvođenje ovih operacija poseban značaj ima u intenzivnim zasadima u gustom sklopu i kod sorti koje imaju sklonost ka alternativnom rađanju kao što su zlatni delišes, fudži, elstar, breburn, gloster i dr.

Na Departmanu za voćarstvo, vinogradarstvo, hortikulturu i pejzažnu arhitekturu, Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu, svake godine radi se analiza rodnosti pupoljaka jabuke. Analiza se radi pre rezidbe u cilju određivanja intenziteta rezidbe, procene rodnosti za narednu godinu, potreba za zaštitnim sredstvima, ambalažom i skladišnim prostorom. Ova analiza je jako bitna i zbog ponude jabuke na tržištu i određivanja tržišne cene po sortama. Na plantažama jabuke gde se redovno svake godine radi analiza rodnosti pupoljaka uspostavljena je ravnoteža između rodnosti i vegetativnog porasta, čak i kod sorti koje su sklone alternativnoj rodnosti kao što su zlatni delišes, redčif, jonagold. Proizvođači jabuke u Vojvodini na osnovu potencijalne rodnosti, pored toga što određuju intenzitet rezidbe, planiraju i hemijsko proređivanje plodova.

Određivanje intenziteta rezidbe na osnovu poznavanja potencijalne rodnosti

U savremenim intenzivnim zasadima jabuke biološka kontrola rodnosti mora da bude osnovni preduslov za sortnu rezidbu jabuke. Veliko variranje potencijalne rodnosti kod nekih sorti pokazuje da pojedini proizvođači jabuke još uvek prave velike greške u primeni agro i pomotehničkih mera. Za definisanje rezidbe voćaka u rodu mora se poznavati sorta, starost voćaka, karakteristike rasta i rađanja, količina i stanje rodnih pupoljaka, realizacija rodnog potencijala u datim agroekološkim uslovima, vegetativni porast, opšti izgled voćki, uslovi agrotehnike itd. Bez poznavanja ovih faktora teško je uraditi savremenu rezidbu jabuka. Voćke se režu po jednom određenom šablonu, svaka sorta isto, što u poslednje vreme dovodi do smanjenja prinosa u pojedinim zasadima i do alternativnog rađanja nekih sorti.

Biološka kontrola rodnosti treba da bude osnovni preduslov, ne samo za određivanje intenziteta rezidbe, već i za planiranje prinosa. U razvijenim voćarskim zemljama asocijacije proizvođača pomno prate stanje voćarske proizvodnje u svojoj zemlji, a takođe i u zemljama u okruženju i na taj način planiraju strukturu proizvodnje po voćnim vrstama, kao i strukturu sortimenta u okviru voćne vrste.

Rodni potencijal

To je sposobnost drveta jabuke da formira rodne pupoljke u kruni (slika 1-2a). Promenljiv je i zavisi od mnogih biotičkih i abiotičkih faktora kao što su: sorta, podloga, pomotehničke mere, klimatski faktori, bolesti, štetočine i korovi. U našim uslovima sorta zlatni delišes ima najveći rodni potencijal. Veći je rodni potencijal sorti na slabo bujnim podlogama. Kod sorti koje imaju visoko zametanje plodova teško je alternativnu rodnost otkloniti samo rezidbom, već se obavezno mora vršiti hemijsko ili ručno proređivanje cvetova i plodova, ili podsecanje korena. Na potencijalnu rodnost pupoljaka može se uticati ishranom voćaka, navodnjavanjem i probirnom berbom. Cvetni začeci u pupoljcima se diferenciraju sve do kraja vegetacije. Prisustvo plodova na stablu inhibira njihovo formiranje tako da se ranijom ili probirnom berbom može uticati na bolju potencijalnu rodnost.

(Potencijalno) rodni pupoljci jabuke na dvogodišnjoj grani

Rezidbom se pre svega uspostavlja ravnoteža između rodnosti i vegetativnog porasta. To je prva i osnovna mera kojom regulišemo rodnost.

Jabuka u rodu se reže prema morfološkim osobinama rodnih grančica, intenzitetu vegetativnog porasta i količini i stanju rodnih pupoljaka. Može se reći da se svaka sorta jabuke orezuje posebno. Biološka kontrola rodnosti mora da bude osnovni preduslov za određivanje intenziteta rezidbe i planiranje prinosa. Takođe, neophodno je poznavati dominantan tip rodnih grančica kod svake sorte. Tako je utvrđeno da sorte jabuke zlatni delišes, jonagold, elstar i mucu (kod stabala u punoj rodnosti) najveći udeo rodnih grančica formiraju na prstastim i vitim rodnim grančicama. Ajdared, gloster i greni smit su imale najviše pupoljaka sa diferenciranim cvetnim začecima na naboritim, a zatim na prstastim rodnim granama. Sorte greni smit i elstar su obrazovale rodne pupoljke i na dužim rodnim granama (Keserović i sar., 2005).

Realizacija rodnog potencijala kroz efektivnu rodnost

Kod pojedinih sorti jabuka, pored broja pupoljaka sa diferenciranim cvetnim začecima, kao i dominantnog tipa rodnih grančica, veoma važan faktor je i realizacija rodnosti pupoljaka kroz efektivnu rodnost, odnosno kroz broj zametnutih i ubranih plodova. Ako se misli izvoditi sortna rezidba jabuke, onda se mora definisati realizacija rodnog potencijala kroz efektivnu rodnost za svaku sortu u datim agroekološkim uslovima. Ovo je svakako jedan od važnih faktora za određivanje intenziteta rezidbe. Tako, recimo, sorte kao što su greni smit, zlatni delišes i gloster imaju visoku efektivnu rodnost, dok sorte kao što su ajdared i jonagold imaju nisku efektivnu rodnost. Kod sorti koje imaju visoko zametanje plodova teško je otkloniti alternativnu rodnost samo rezidbom, već se obavezno mora raditi hemijsko i ručno proređivanje plodova.

Pre nego što se pristupi rezidbi, mora se utvrditi potencijalna rodnost za svaku sortu na ispitivanim plantažama i na osnovu toga dati preporuka intenziteta rezidbe. Broj pupoljaka sa diferenciranim cvetnim začecima treba analizirati za svaku sortu i svaki tip rodnih grančica. Uzorci se uzimaju dijagonalno po parceli, 200–300 pupoljaka iz različitih delova krune za svaku sortu na različitim podlogama, tablama i godinama sadnje. Zatim se u laboratorijskim uslovima prave uzdužni preseci pupoljaka gde se uočavaju diferencirani cvetni začeci pod lupom ili mikroskopom (slike 1-2b, 1-2c). Na osnovu broja pupoljaka sa diferenciranim cvetnim začecima, izračuna se njihov udeo u procentima.

Preseci pupoljaka jabuke sa diferenciranim cvetnim začecima

 

Rodni pupoljak (desno) i nerodni (levo)

Prelaskom na savremene intenzivne zasade i uvođenjem novih oblika krune (vretenast žbun, vitko vreteno) uveliko je olakšano izvođenje mnogih pomotehničkih mera, a pogotovo rezidbe. Međutim, bez obzira na prednosti novijih uzgojnih oblika, u zasadima jabuke se čine mnogi propusti u pogledu rezidbe. Za pravilno izvođenje rezidbe osnovni preduslov je pravilan oblik krune. Rudić i sar. (1981) navode da su u sistemu kose palmete nastali mnogi problemi u rezidbi zbog nepravilno formiranog oblika krune, jer se nije odmah shvatila neophodnost pravovremenog razvođenja i povijanja grana. To potvrđuju Mićić i Đurić (1994) koji naglašavaju da je pravilno formiran uzgojni oblik osnovna pretpostavka bilo kakve rezidbe u rodu, a Gvozdenović i sar. (1985) navode da se formiranje uzgojnog oblika jednim delom podudara sa rezidbom u rodu. Ukoliko su ovde napravljene greške, pogotovo ako grane nisu razvedene, rezidbom je kasnije teško uspostaviti ravnotežu između rodnosti i vegetativnog porasta.

Duga rezidba kod sorte red jonaprinc

 

Na osnovu analize potencijalne rodnosti određuje se intenzitet rezidbe. Dešava se da „naoko“ rodne grančice u proleće ne daju cvetove, ili ne daju normalno razvijene cvetove sposobne za oplodnju. Do ove pojave dolazi zbog izmrzavanja ili nedovršenog procesa diferenciranja cvetnih elemenata u pupoljku. Ako je broj pupoljaka sa obrazovanim cvetnim začecima umeren (30–40%), treba skraćivati ili samo prorediti trogodišnje i starije rodne grančice. Ako je rodnih pupoljaka manje, neophodno je sačuvati što više rodnih grančica tj. primeniti slabu (blagu) rezidbu. Ova rezidba primenjuje se i za voćke koje imaju zadovoljavajući broj rodnih pupoljaka s diferenciranim cvetnim začecima, ali je njihov broj u kruni mali. Ako su oba faktora visoka a porast mali, neophodna je oštra rezidba da bi voćke ojačale. Dakle, pored procentualne zastupljenosti rodnih pupoljaka, važan je i njihov ukupan broj u kruni, što se procenjuje od stabla do stabla. Ako se utvrdi da je udeo rodnih pupoljaka u kojima su diferencirani cvetni začeci visok (preko 60%), kao i broj rodnih pupoljaka po stablu, a vegetativni porast normalan, mora se primeniti oštra rezidba. Tada se iz osnove izbacuju sve izrođene grane, a za rod ostavlja dvogodišnje drvo koje je obraslo rodnim grančicama. Ovakve dvogodišnje grane su prekraćivane, a broj ostavljenih rodnih grančica na dvogodišnjoj grani je zavisio od sorte, razvijenosti voćki, pa i razvijenosti samih rodnih grančica. Ovakav način rezidbe naziva se „kratka“ rezidba i ona se mora zameniti „dugom“ rezidbom gde se dvogodišnje grane ne prekraćuju (1-2d). Dugom rezidbom se smanjuje bujnost voćaka, bolje je formiranje cvetnih začetaka, lakše je hemijsko proređivanje plodova, bolja obojenost i smanjeno otpadanje plodova.

 

Prof. dr Zoran Keserović
Doc. dr Nenad Magazin
Biserka Milić, dipl. inž. – master
Marko Dorić, dipl. inž. – master
Poljoprivredni fakultet Novi Sad
e-mail: kzoran@polj.uns.ac.rs