Nedelja, 15 Decembar 2019.
Poljoprivredni portal kluba 100P PLUS

Serijal: Lovstvo u Vojvodini (164)

Knjiga „Lovstvo u Vojvodini“ je XXII knjiga u ediciji „Kulturno-istorijska baština Vojvodine“. Izdavač: KID PČESA, Novi Sad, Narodnog fronta 10/III

 

Lovačka udruženja (13)

 

Iz istorije lovstva Subotice (4)

 

Lovci na jezeru Palić, Krvavo jezero, Ludaš i Kender

 

Subotica je u drugoj polovini XIX veka postajala sve privlačnija, a jedan od većih razloga za to je bila Palićka banja. Među redovnim banjskim gostima je bio i književnik Janoš Vajda (1827-1897), koji je u Suboticu navraćao i zbog lova, odnosno svojih ovdašnjih prijatelja. Jedan od njegovih prijatelja, često i njegov domaćin, bio je advokat Milan Milosavljević. On je bio strastveni lovac, a isticao se i po bogatstvu, te po organizatorskim sposobnostima – naročito po pitanju polazaka u lov. Peštanskog književnika Janoša Vajdu je recimo poveo u lov u okolinu Ludaškog jezera. Vajda, koji je odrastao uz oca šumara, u Subotici je imao čast da ga uveče posle lova, za dugačkim stolom pred svima, Milosavljević predstavi kao glavnog lovca. Preko Milosavljevića je Vajda upoznao i subotičkog pisca i bibliofila Isidora Milka, koji mu je postao veliki prijatelj. Zahvaljujući svesrdnom gostoprimstvu, Vajda se u Subotici obreo u više navrata, na primer, u jesen 1880. i 1881, te u proleće i leto 1885. godine. Svoje utiske sa ovdašnjih izleta je opisao u tekstu objavljenom u peštanskim novinama pod nazivom “Ludaš, Krvavo jezero i Radanovac”, a u svojim lovačkim memoarima je odao čast Hristoforoviću kao glavnom lovcu. Ludaško jezero je svrstao među najbogatija lovišta centralne Evrope. Što se tiče suvozemnog lova, Vajda je ocenio Radanovačku šumu za izvanredan teren. Kaže da su se tu preko leta lovile jarebice, a zimi lisice.

Kako smo imali prilike videti, za mnoge lovce tog vremena je bilo karakteristično vršenje raznih korisnih aktivnosti, pored lova: grof Hofmanseg je kao radoznao putnik – istraživač brižno vodio zapise i sakupljao osim retkih trofeja i semenje različitih biljaka; Jovan Hristoforović je vodio dnevnik opažanja, pa je tako dao ornitološki izveštaj o šljukama u Bačkoj, Oskar Vojnić je pisao i stvarao kolekciju vanevropskih trofeja i etnoloških predmeta. U slučaju Milana Milosavljevića možemo navesti popularisanje književnosti, konkretno dela Janoša Vajde.

Vajda je u svom članku o ovdašnjim Srbima i Bunjevcima konstatovao kako je na svim mestima na kojima se obreo u Subotici naišao na biblioteke i poznavanje literature.Tome je prethodila kampanja, koju su Milosavljević i Milko Isidor sproveli u vidu sakupljanja pretplatnika na dela Janoša Vajde – koji je do tada bio manje popularan književnik. Naravno, Milosavljević je bio jedan od prvih na listi pretplatnika, a maja 1886. peštanske novine već pišu o zanimljivom poduhvatu u Subotici, gde su već tada postojala sto dva zainteresovana kupca. Posle svega, nije čudo što je Vajdi tadašnji gradonačelnik Lazar Mamužić jednom za svagda ponudio besplatan smeštaj na Paliću, što pisac nije iskoristio u potpunosti. Nije teško zaključiti da je i gradonačelnik, kao i druge vodeće ličnosti, bio jedan od zainteresovanih za lov i lovačke zabave. To potvrđuje dokument Istorijskog arhiva Subotice o rezultatima dražbe lovačkog prava na privatnim terenima 1884. godine. [Po njemu je Lazar Mamužić potpisao zakup prava na lov za I, II i III lovno područje (do Kelebijskog i Bajskog puta, od Bajskog do Bajmočkog puta, od Bajmočkog do Sivačkog puta) dok je IV teren (Od Sivačkog do Čantavirskog puta) uzeo Franjo Zomborčević, a V i VI teren (od Čantavirskog do Senćanskog puta i od Senćanskog do Segedinskog puta) Jovan Hristoforović.]

Primer obrazovanog i ne samo ornitološki, već i poetski nadahnutog lovca koji je boravio u lovištima u okolini Subotice je Karolj Lakatoš iz Segedina. Dolazio je do Horgoša zbog lova i posmatranja ptica. Tu se naime nalazilo još jedno čuveno jezero nazvano po mirisu nakvašene kudelje: “Kender – tó”. Slično Ludaškom jezeru i ovo mesto su ptice manje koristile za izleganje, a više za odmor. Godine 1891. Lakatoš daje detaljan opis ovde postojećih ptičijih vrsta, bazirajući tekst na višegodišnjim posetama. Naime, jezero Kender je sa ostrvom i sa obližnjim močvarnim ritom bilo jedno od njegovih najcenjenijih lovišta. Tako je o horgoškim vodama pisao u nastavcima za peštanski lovački list još 1886. godine. U svom tekstu prvo spominje štetne grabljivice koje su se, kako navodi, razmnožile nakon smrti veleposednika Benjamina Karasa. [Benjamin i Imre Karas su voleli lov i držali su zabranu lova na svom posedu. Benjamin Karas je 1861. godine osnovao fazaneriju – koja je posle njegove smrti uništena, a Imre Karas je bio aktivni učesnik konjičkih trka u Pešti i Beču, i imao je daleko poznatu ergelu, u kojoj su se posebno isticali tvz. Cinderi konji.

Bogat doživljaj je i dalje nudilo jezero sa svojim brojnim galebovima, čapljama, liskama, velikim gnjurcima, šljukama i drugim pticama. Lakatoš brižljivo opisuje sve vrste i njihova nalazišta, na primer, divlje guske, vodenog kosa, zelenoglave patke, ibisa, itd. Sa tugom konstatuje da se karakteristične ptice za ovo podneblje, kao što je ždral, zbog isušivanja vodenih površina i regulisanja Tise sve ređe javljaju i sve manje sleću.

 

Osnivanje Lovačkog društva “Nimrod”

 

U jesen 1890. godine u lovu na Almašu, kod Laze Dunđerskog, gosti behu subotička gospoda Karolj Varga, Žigmond Farkaš, Milan Milosavljević, dr Lajčo Reizner, Andor Milašin i Bela Vermeš. Nakon zamornog i uspešnog lova, u razgovoru posle ručka, zaključiše da je organizovanost jedan od uslova za uspeh lova. Iste godine je osnovano Lovačko društvo “Nimrod” – piše u monografiji tog istog društva. Taj događaj se uklapao u opšti trend osnivanja i delovanja brojnih drugih društava u gradu, organizovanih po više različitih osnova.

Postoje podaci, da je u Subotici do osnivanja “Nimrod”-a postojalo više lovačkih udruženja, ali se zna samo za datum osnivanja prvog: 1886. godina.Kako u knjizi o istorijatu “Nimrod”-a navodi autor, dr Mihajlo Prokeš, život tih prvih lovačkih udruženja je bio kratak, a funkcionisanje im se svodilo na nekoliko izleta i lova: “ne postigahu uspeha, i nisu unapredili stvar lovarstva ni teoretski niti praktično”. Prokeš na osnovu toga, smatra da je zasluga lovačkog društva “Nimrod” ne u osnivanju, nego u trajanju, to jest u puštanju korena i stvaranju škole, a da je lovačko društvo moralna snaga koja ima zadatak, između ostalog, i zaštite divljači.

Prokeš je u knjizi na osnovu 227 zapisnika minulih 35 godina dao hronološki prikaz događaja. Prvi pisani podatak o postojanju Društva je zapisnik sa sastanka 25. decembra 1891. godine. Sastanku je prisustvovalo dvanaestoro lovaca, sa čijim smo se imenima već susreli u različitim delovima ovog teksta: Karolj Varga, Bela Vermeš, Imre Vojnić, Milan Milosavljević, Mate Vojnić mlađi, Nandor Vermeš, Lajčo Vojnić, Oskar Vojnić, dr Pere Radić, Janoš Farkaš, Lerinc Rohonci i Andrija Lihtnekert. Dnevni red je bio sledeći: izrada pravilnika i uzimanje pod zakup površina sa dražbe. Shodno odluci, nakon dva dana Društvo je uzelo pod zakup Hajdukovo, Radanovac, Feldijaraš, Kiriš, Skenderovo, Šaškalapoš, Stipićbokroš i Tompu za 664 forinte (dražbe su se održavale svake šeste godine). Interesantno je spomenuti podelu članstva po funkcijama, koja se zasnivala verovatno na sposobnostima, ugledu i vrsti praktičnog iskustva: za izradu pravila društva izabrani su Imre i Mate Vojnić mlađi, dr Oskar Vojnić, Nandor i Bela Vermeš, a za uzimanje pod zakup zemljišta za lov Karolj Varga, Bela Vermeš i Milan Milosavljević.

Po zapisniku iz 1892. godine, vidimo da sastav novoizabranog činovništva Društva čine pretežno inicijatori: predsednik Karolj Varga, potpredsednik Laslo Gabri, pravni zastupnik Milan Milosavljević, blagajnik Janoš Farkaš, beležnik Bela Vermeš, lovački majstor mlađi Mate i Imre Vojnić. Te godine se članstvo povećalo za trideset i pet osoba, među kojima su npr. poznati arhitekta Titus Mačković, zatim Euthim Aradski, dr Nikola Maksimović, Adnor Milašin, Nikola Mihajlović, Dušan Mučalov, Mano Nahodski, Matija Nemet, Đerđ Mađar, dr Lajčo Rejzner, Šandor Vojnić stariji, Mate Vojnić stariji i Stipan Bezeredi. Zapošljava se prvi “zečji čuvar”, a reč se povela i za veću štednju divljači, te lov na zečeve dopuštaju samo do 1. septembra. Slično ograničenje se uvodi i za lov na jarebice. Naručuje se 25 pari čeških i 50 pari mađarskih jarebica. Povrh toga, kao novina se uvodi zabrana lova na pojedinim lovištima – Radanovac i Hajdujaraš, što je u početku služilo propagiranju uspešnijih zimskih kružnih lovova, a ne za odmor divljači, najvećem uslovu za njihovo razmnožavanje.

Od 1893. godine u zapisnicima sledi pauza od jedne decenije. Ne zna se, na primer, šta se desilo kada je u decembru 1897. godine istekao zakup gradskih teritorija. Da li su uzeli nove ili iste? Da li se dogodila i kakva promena u članstvu (jedino se zna da je dr Vladislav Manojlović 1896. bio član društva). Mihajlo Prokeš završava sa ovim prvi deo pregleda istorije udruženja i konstatuje da je ogroman deo dotadašnjeg rada vezan za imena Karolja Varge i Milana Milosavljevića. Njihov nesebičan odnos i organizacione sposobnosti bili su podređeni interesima društva. Sopstvenim naporima su nastojali da podižu nivo društva, te da razvijaju njegov život.

 

Radanovačko lovačko društvo (1893-1918)

 

Iz memoara subotičkog lovca Ištvana Frankla starijeg saznajemo za postojanje Radanovačkog lovačkog društva, koje je osnovano 1893. godine. Sastav udruženja je činio uži krug prijatelja koji je zakupljivao Radanovačku šumu i šumu na Hajdukovu, na oko četiri hiljade jutara. U ovom društvu su, osim Frankla, bili: tadašnji gradonačelnik Subotice Lazar Mamužić, senator i šef policije – veliki kapetan Maćaš Salai i senator Mate Vojnić, kao i drugi imućni građani – Đerđ Šant, Ištvan Cajlik, Eden Olšvari, Imre Jakobčić i Karolj Vermeš, dok je lovački majstor grupe bio gradski šumar Andor Kalivoda, kraljevski šumski savetnik. Radi forme – kako Frankl piše – imali su i svog predsednika Lazara Mamužića, koji se kao “javna ličnost jakog karaktera, osećao prijatno u ovom uskom krugu i trenutke odmora, dok je bio gradonačelnik, nalazio u radanovačkim i hajdukovačkim šumama.” Očuvanje divljači i lepo organizovane lovne prilike društvo je moglo da zahvali Andoru Kalivodi, koji je rukovodio šumama grada. Ovdašnju divljač su činili zečevi, fazani, jarebice i srne. Poslednji lov u godini organizovan je u Radanovačkoj šumi i bio je uvek uspešan – naročito posle lovačke gozbe u šumarevom lugu.

 

Radanovačko lovačko udruženje povodom lova na imendan gradonačelnika Lazara Mamužića, na Svetog Lazara, 20. decembra 1914. godine. Lazar Mamužić je bio gradonačelnik 1884-1902. Umro je 1916. Radanovačko lovačko udruženje je postojalo do 1918. godine. Iz fototeke Bele Mirnića

Radanovačko lovačko udruženje povodom lova na imendan gradonačelnika Lazara Mamužića, na Svetog Lazara, 20. decembra 1914. godine. Lazar Mamužić je bio gradonačelnik 1884-1902. Umro je 1916. Radanovačko lovačko udruženje je postojalo do 1918. godine. Iz fototeke Bele Mirnića

 

Radanovačka šumarska kuća je bila sagrađena sa jednom prostorijom u koju se mogao postaviti sto za dvadeset ljudi. Ručkove od četiri dela su spremale šumareve supruge Brajko i Takač, a vina sa peska je donosio Pišta Cajlik. Domaćin je bio Imre Jakobčić. On je imao zadatak nabavke namirnica od potrepština za pileću supu do kafe, naravno na račun lovačkog društva – što mu verovatno nije bio težak zadatak, jer je i stari Bela Jakobčić bio bogati trgovac staklarijama i dao je sagraditi kafanu i hotel “Hungaria”. Ipak, Frankl piše: “Bili smo siromašni, ali smo živeli dobro!” U goste su pozivali i druge lovce, članove oficirske garde, a ovdašnji ručkovi su bili tako uspešni, da su često dolazila i gospoda koja se lovom nisu bavila. Pošto se hajdukovačka šuma graničila sa šumom Rivo, koja je bila u vlasništvu grada Segedina, u goste su navraćali i segedinski lovci kao što su Ištvan Reok, Agenor Černovič, Ferenc Kiš, Ferenc Teodorovič. Posete su se uzvraćale posetama lovaca radanovačkog udruženja. Posle lova i večere često su se odigravale velike partije karata, na koje su svraćali segedinski gradonačelnici Ferenc Palfi i njegov naslednik Đerđ Lazar. Ovo je bio nekonvencionalan susret gradonačelnika dva susedna grada.

Lovačka sezona se završavala krajem januara, a sledeća je započinjala u maju, kada su lovočuvari javljali, da u nekom od lisičijih rupa već stanuje lisičija štenad. Ovi majski izleti su, međutim, više ličili na “majališ” nego na lov. Naime, tada su sa svojim supruzima polazile u prirodu i žene, te su nakon uspešnog lova pasa na lisice, učestvovale u priređivanju piknika. Na travu se prostirala ćebad iz kočija, a na njih se iznosila bogata užina kojom bi započinjao “lisičji -tor”. Ova druženja su se protezala do smrkavanja, praćena opojnim mirisom bagrema.

Olga Kovačev Ninkov
viši kustos

Gradski muzej Subotica