Subota, 14 Decembar 2019.
Poljoprivredni portal kluba 100P PLUS

Serijal: Organska proizvodnja povrća (3)

Prof. dr emeritus Branka Lazić, Prof. dr Zoran S. Ilić, Prof. dr Mihal Đurovka

ORGANSKA PROIZVODNJA POVRĆA

 

Autori su svesrdno dozvolili da se tekst knjige objavljuje na sajtu www.agroplus.rs
kako bi se saznanja, veoma praktična, prenela na širi krug zainteresovanih za
organsku proizvodnju povrća.

 

 

SPECIJALNO ORGANSKO POVRTARSTVO

 

Porodica Alliaceae (lukovi)

 

Brojnost vrsta, različito poreklo i prirodna adaptabilnost doprinela je da se lukovi danas gaje gotovo u svim vegetacionim zonama. Lukovi su svrstani u porodicu Alliaceae (ranije Liliaceae), koja broji oko 3.500 vrsta, a samo rod Allium ima više od 500 vrsta. Podele su različite, a česta je podela na osnovu građe listova po kojoj su lukovi svrstani u dve grupe od kojih se kod nas gaje, odnosno koriste u ishrani:

 

Vrste sa cevastim – šupljim listovima

Allium cepa L. – crni luk (crveni luk)

Allium cepa L. var. ascalanicum – vlasac, ljutika, kozjak

Allium fistulosum L. – aljma, zimski luk

                Allium schoenoprasum L. – rezanac, vlasac

 

Vrste sa linearnim listovima

Allium sativum L. – beli luk

Allium ampeloprasum ssp. porrum – praziluk (prasa, poriluk)

Allium ampeloprasum L. – biser luk

 

Lukovi su sličnih bioloških osobina, značajni u ishrani i koriste se u svežem stanju, kuvani, dehidrirani ili marinirani. Mnogi lukovi rastu kao samonikli, kao što su vinogradarski (A. vineale) ili sremuš (A. ursinum), a neki su veoma atraktivni (A. shaerocephalum, A. flavum, A. pulchellum) pa se koriste kao dekorativne vrste. Prema biološkim zahtevima to su vrste umerenog klimata, dobro podnose niže temperature. U našim klimatskim uslovima mogu da se gaje u periodu jesen-zima-proleće uz odgovarajući izbor sorte i načina proizvodnje.

Prema hemijskom sastavu se značajno razlikuju, iako se često kaže da im je ukus (koji potiče od sumpornih eteričnih ulja) veoma sličan.

 

CRNI LUK

(Allium cepa L. sin. var. cepa)

 

Crni luk (crveni luk) vodi poreklo iz nizija i planina srednje Azije, odakle se proširio preko Irana prvo u dolinu reke Nila u Egiptu, gde je bio a i sada je vodeća vrsta u ishrani i u lečenju različitih bolesti. Iz Egipta gajenje luka se proširilo u staru Grčku, onda Rim, a zatim širom Evrope. Starim Slovenima luk je poznat od davnina, o čemu govore i veoma slični nazivi za ovu vrstu kod slovenskih naroda.

 

Prosušivanje crnog luka na parceli u Gospođincima, na gazdinstvu Salonski; foto: V. Lazić, 2009.

Prosušivanje crnog luka na parceli u Gospođincima, na gazdinstvu Salonski; foto: V. Lazić, 2009.

 

Crni luk je dvogodišnja monokotiledona vrsta, gde se za ishranu u toku cele godine koristi lukovica, mladi luk ili listovi i to kao salata, varivo i dodatak jelima. Luk se marinira i dehidrira. Od davnina crni luk je poznat kao narodni lek protiv crevnih oboljenja i uopšte, bolesti koje izazivaju bakterije, zatim za poboljšanje rada srca, za regulaciju šećera u organizmu, a koristi se i kao oblog kod zapaljivih procesa i reumatizma. Posebnu dragocenost u luku predstavljaju flavonoidi (tip polifenola s antioksidativnim svojstvima). Specifični flavonoidi prisutni u luku su kvarcetin i antocianin. Ljut ukus i miris crnom luku daje eterično ulje, u osnovi to su: cistein, sulfoksid, derivati metila, alila, propenila i propil grupa. Naročito su važni sastojci amino-tiosulfinske kiseline, koji ima izraženo antibakterijsko dejstvo.

Pored toga, boje suvih listova su veoma postojane i koristile su se kao prirodne boje za tkanine. Visoka biološka vrednost crnog luka rezultat je specifičnog hemijskog sastava u kojem dominiraju šećeri, vitamin C i karakteristično eterilno ulje. Hemijski sastav lukovice i listova varira u zavisnosti od sorte i načina proizvodnje.