Četvrtak, 22 Avgust 2019.
Poljoprivredni portal kluba 100P PLUS

Serijal: Ruralni turizam Vojvodine (51)

Izvodi iz monografije „Ruralni turizam Vojvodine“, 2012.

dr Kristina Košić

Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Prirodno-matematičkog fakulteta u Novom Sadu

 

 

 

MANIFESTACIJE U RURALNOM TURIZMU VOJVODINE

 

 

 

Žetalačke svečanosti u Gornjem Bregu

Gornji Breg (na mađarskom Felső Hegy) je naselje koje leži 5 km od istočnih obronaka Telečke visoravni na lesnom platou. Nalazi se u istočnom delu opštine, oko 5 km od Sente i predstavlja najveće seosko naselje u opštini. Najstariji zapisi o selu potiču iz 1783. godine. Tada se naselje zvalo Vinograd na brdu. Pod imenim Gornji Breg prvi put se pominje 1856. godine i to ime ima do danas. Naziv naselja je veoma verovatno nastao na osnovu geografske konfiguracije i vinogradarstva (vinogradi pri obali reke Tise – Donji Breg, vinogradi na lesnom platou – Gornji Breg).

Prema popisu iz 2002. godine u Gornjem Bregu je živelo 1889 stanovnika. Prema nacionalnoj stukturi, većinu stanovništva čine Mađari (1500 stanovnika).

Žetalačke svečanosti imaju veoma dugu tradiciju u senćanskoj opštini. Prvo ovakvo veselje održano je u Bogarašu još davne 1960. godine. Ovo veselje je prvenstveno predstavljalo omladinsko nadmetanje, u kojem su se mladi takmičili u brzinskom košenju. Ova manifestacija održavala se, sa manjim pauzama sve do 1980. godine. Kulturno-umetničko društvo Petefi Šandor iz Gornjeg Brega 1992. godine odlučuje da ponovo pokrene ovu svečanost pod motom „vina, žita i mira“. Od 2001. godine manifestacija se naziva: Žetalačke svečanosti Karpatskog Basena.

Najznačajnija godišnja kulturna manifestacija u Gornjem Bregu je tradicionalna, folklorna i turistička manifestacija, u okviru kojeg se mlađim generacijama pokazuje kako se nekada pšenica ručno kosila, vezivala u snopove i slagala u krstine. Održava se u znaku negovanja narodnih običaja i okuplja mnoge folklorne grupe iz više vojvođanskih mesta. To je dvodnevna svečanost koja i održava se svake godine u julu.

Tako Gornji Breg otvara vrata gostima i žetalačkim ekipama koji dolaze sa svih strana (Rumunija, Slovačka, Ukrajina, Mađarska), a žitelji ovog najvećeg sela u opštini, iz godine u godinu pokazuju svoje gostoprimstvo. Manifestaciju svake godine poseti oko 2000 posetilaca (Podaci KUD „Petefi Šandor“).

Program počinje u subotu, svečanim otvaranjem izložbe narodnih nošnji, rukotvorina, ručnih radova i predmeta sa kojima su se nekada služili stanovnici Gornjeg Brega. U prostorijama Osnovne škole izložba traje dva dana i ima za cilj da zainteresovani posetioci vide izložbene eksponate, koja predstavljaju pravu folklornu vrednost. Na sportskom terenu pored škole održava se turnir u malom fudbalu, a u popodnevnim časovima počinje takmičenje u pucketanju čobanskim bičevima.

Centralni deo svečanosti počinje u nedelju ujutru, kada manifestaciju otvara predsednik senćanske opštine. Na improvizovanoj bini na prikolici u ataru vrši se osvećenje hleba od zrna požnjevenog u protekloj žetvi, od strane sveštenika Srpske Pravoslavne i Rimokatoličke crkve iz Sente.

Do parcele za nadmetanje žetalačke ekipe stižu na svečano ukrašenim fijakerima i zapregama. Prvo kreće tradicionalno nadmetanje u ručnom košenju pšenice na parceli veličine 10×10 m, a zatim Vojvođansko finale brzinskog košenja. Brzinsko takmičenje se odvija na parceli veličine 10×20 m, uz učešće ekipa sastavljenih od četiri člana (dve žene i dva muškarca).

Održavaju se i zanimljiva nadmetanja kao što su trke bosonogih učesnika po strnjici, ekipno nadmetanje u guranju paorskih zaprega, nadvlačenje konopca, ribolovačko takmičenje, gde se kao mamac koristi žito ili kvasac, itd.

Paralelno sa događajima na parcelama pod hlebnim zrnom, u parku u centru sela peče se vo na ražnju i krčkaju se specijaliteti po raznim receptima u blizu 200 kotlića. Posetioci mogu da predahnu i okrepe se u šatorima u hladovini ili da se pridruže onima koji kuvaju razne đakonije. Posle ovih raznih nadmetanja sledi zajednički ručak, a poslepodne, proglašenje pobednika takmičenja u kuvanju. U večernjim satima održava se završna centralna priredba, završni bal na pozornici kraj Doma kulture. Na završnoj priredbi je pravi spektakl folklora, igre, pesme i veselja, uz nastup popularnih estradnih umetnika, pevača narodne i zabavne muzike, muzičkih grupa, renomiranih humorista i glumaca, folklornih ansambla, kulturno-umetničkih društava, itd.

 

Posvećenje novog hleba u Tornjošu

 

Naselje Tornjoš se nalazi na severu Bačke, nadomak rečice Čik, uz koju se ljudi naseljavali od davnina. Selo se nalazi na zapadu senćanske opštine, a od Sente je udaljeno 25 km. Kroz naselje prolazi regionalni put Senta – Bačka Topola. Ime je dobilo po crkvenom tornju, koji se vidi izdaleka. Prvi pomen o ovom selu datira iz 1479. godine. Novija istorija naselja vezana je za naseljavanje od okončane vladavine Turaka na ovim prostorima. Prema popisu iz 2002. godine u Tornjošu je živelo 1766 stanovnika. Oko 85 % žitelja su Mađari, a tu još žive Romi, Srbi, Hrvati, Slovaci, Bunjevci i poneki Nemac.

Posvećenje novog hleba je praznik koji se održava ne samo u Tornjošu, nego i u svim seoskim naseljima u Opštini. To su jednodnevne svečanosti posvećene kraju žetve i održavaju se u julu ili avgustu.

Ova manifestacija je najznačajnija i najveća tradicionalna svečanost u Tornjošu i održava se svake godine u avgustu. Broj posetilaca raste iz godine u godinu i ona sada iznosi oko 1000 (Podaci KUD „Adi Endre“ iz Tornjoša). Praznik nema svoj tačan datum, nego se on održava u nedelju, danu koji je najbliži danu Svetog Stefana.

Svetkovina počinje u jutarnjim časovima svečanim defileom ukrašenih fijakera i zaprega. Na njima pored učesnika defilea obučenih u živopisne narodne nošnje, sede i najmlađi meštani sela. Na prvom i na drugom fijakeru uvek sedi mladi par koji nosi novi hleb i venac od novog žita. Nakon defilea tornjoškim ulicama, kreće se u Rimokatoličku crkvu, gde se održava Svečana misa. U okviru mise sveštenik obavlja čin posvećenja novog hleba, dok predsednik opštine Senta simbolično obavlja čin seče novog hleba. Nakon toga, povorka kreće ka prostorijama KUD „Adi Endre“ koji je organizator svečanog programa, a u sličaju lepog vremena, program se održava pod vedrim nebom na bini postavljenoj ispred Doma kulture.

Pored KUD „Adi Endre“ u programu učestvuju Kulturno-umetnička društva, orkestri i plesne grupe iz okolnih sela kao i gosti iz Mađarske. Nakon bogatog kulturnog programa sledi večera sa balom. Veselo i vedro raspoloženje, pesme, igre i šale traju sve do posle ponoći, kada se program i završava.

U holu zgrade KUD izlažu se ručni radovi, te kolači i peciva od novog žita, koji posetioci mogi degustirati.

 

Berbanski dani na Paliću

 

To je manifestacija zabavnog, kao i privrednog karaktera, koja se održava u drugoj polovini septembra ili početkom oktobra meseca, zavisno od vremenskih uslova tokom godine tj. kada sazreju plodovi voća, koje je najzastupljenije u ovom kraju, a to su svakako: jabuke i grožđe.

Prvi podaci o gajenju vinove loze na ovom području potiču iz 1702. godine kada je na ovom prostoru 205 porodica imalo 246 vinograda. Danas je berba stasala u organizovano slavlje, čuveno kao “Berbanski dani”. Od mahom stare loze “kadarke”, “kevidinke” i “rizlinga”, posađenim na oko 3000 ha, svaki vinogradar i sam pravi vino, čime se sve više čuje za “vina sa peska”. Berbanske svečanosti na severu Bačke organizuju se povodom radosnog završetka radova na poljima, u voćnjacima i vinogradima, kada se rod nalazi na sigurnom, a vino sazreva pod budnim okom brižnih vinogradara.

Berba je radostan, bučan posao, uz učešće velikog broja članova porodice, rodbine i poznanika i uz nju su vezani mnogi narodni običaji i pesme. Zaručnici svadbu ostavljaju posle berbe, velikog posla, koji može da donese i dobre prihode. Od tradicionalnih berbanskih priredbi najrasprostranjeniji i najpoznatiji su berbanski balovi, koji se priređuju maltene u svakom naselju, čak i u mestima gde nema značajnije proizvodnje grožđa. U balskim dvoranama, okićenim grožđem i raznim voćem, organizuju se razne šaljive igre.

Berbanske svečanosti, koje obuhvataju celo naselje, već nekoliko decenija se organizuju na teritoriji subotičko-horgoške peščare, a posebno u Horgošu i Hajdukovu. Umesto nekadašnjih Hajdukovačkih (berbanskih) dana, u više navrata su organizovane berbanske svečanosti opštinskog značaja u Subotici ili na Paliću, a od 1996. godine ponovo se priređuju berbanske svečanosti u Hajdukovu. Od 1997. godine organizuje se niz berbanskih svečanosti u razmaku od tri nedelje u Horgošu, Paliću i Hajdukovu i u okviru njih se priređuju izložbe voća i povrća, te kulturne priredbe koje neguju tradicije vezane za berbu. Nastavljajući dugogodišnju tradiciju običaja vrsnih voćara, vinogradara i povrtara sa prostora subotičko-horgoške peščare, “Elitte Palić” u saradnji sa Skupštinom opštine Subotica, Podrumom Palić i Javnim preduzećem “Palić – Ludaš” organizuje Berbanske svečanosti. Ova manifestacija, pored turističko-zabavnog, ima i privredni karakter jer se na njoj susreću proizvođači i prerađivači voća i povrća i predstavnici pratećih delatnosti ove privredne grane.

Organizuje se izložba voća i povrća najboljih proizvođača iz okoline Subotice, a najuspešnijim proizvođačima dele se priznanja i nagrade. Proizvođačima je obezbeđen prostor na kojem izlažu i ujedno vrše prodaju voća i povrća kao i zimnice. Svi preostali izložbeni eksponati tj. voće i povrće poklanjaju se Domu za nezbrinutu decu “Kolevka” iz Subotice.

Organizuju se i izložbe vina sa dodelom nagrada i priznanja za najkvalitetnije eksponate. Posetiocima je omogućena degustacija vina.

Na Berbanskim danima na Paliću, na železničkoj stanici Boginja vina dočekuje goste. Pored izložbe voća i povrća, organizuje se nadmetanje u igrama, jahanju, turnir u ispijanju špricera, berza zimnice, ceđenje vina, pečenje rakije sa degustacijom, stručna predavanja, kulturno-umetnički program, porodične igre, Parada “Old tajmera”, Berbanski bal, proglašenje najboljih eksponata na izložbi, a sve to neizostavno prate TV kamere i radio mikrofoni. Izložbu voća i povrća prati i izložba likovnih umetnika, slamarki, vezilja i pletilja. (JP „Palić Ludaš“)

 

Dani pčelarstva

 

Stanovništvo subotičkog kraja gaji pčele još od pre više od tri stotine godina. Zabeleženo je da je u Subotici 1702. godine bilo samo 26, a 1870. godine čak 592 košnice. U prošlosti su se med i vosak, pored ishrane, upotrebljavali u medeničarskom i voskarskom zanatu.

Subotica sa okolinom ima vrlo raznovrsnu i interesantnu medonosnu floru i zbog toga danas ima blizu tri stotine pčelara i najmanje pet hiljada košnica. Pčelarstvo je sezonski posao. Pčelarska godina počinje u avgustu, kada se pčele pripremaju za zimu, dok aktivan period startuje krajem februara intenzivnim pripremama za prvu i najznačajniju bagremovu pašu koja sledi u maju. Na red zatim dolazi lipska i livadska, kao i suncokretova paša, nakon čega se kupi med. Pre skladištenja i ambalažiranja važno je uraditi obradu. Polen se mora sušiti, propolis rastvoriti u alkoholu, med točiti u tegle.

Svake jeseni održavaju se Dani pčelarstva u centru grada, na Trgu Republike ispred Gradske kuće. Organizator ove manifestacije je Savez pčelara Srbije i Vojvodine na čelu sa Udruženjem pčelara “Pčela” iz Subotice. Pokrovitelj manifestacije je SO Subotica uz neizbežne sponzore.

Na trgu se svake godine okupi veliki broj proizvođača sa severa Bačke. Na jednom mestu posetioci mogu da kupe različite vrste meda. Prodavci po povoljnim cenama nude opremu za pčelarstvo: od poklopaca, vrcaljki, voska, pa do zaštitnih bluza i šešira.

 

Manifestacija „Pudarski dani“ u Irigu

 

Nastojeći da na pravi način afirmiše bogatu kulturu i privrednu tradiciju Iriga, Društvo “Irižana” je 1993. godine organizovalo Prve Pudarske dane. Manifestacija je posvećena pudaru, čuvaru vinograda, ali i vinogradu, grožđu i vinu. Prvih godina manifestaciju je organizovalo samo Društvo “Irižana”, a kasnije se u njenu organizaciju uključila Skupština opštine Irig, Mesna zajednica Irig i Turistička organizacija opštine Irig. Od 1997. godine manifestacija je uvrštena u Kalendar priredbi Turističke organizacije Srbije i Ministarstva za kulturu Srbije.

Početna zamisao organizatora je bila da se jednom ovakvom manifestacijom promoviše Irig kao vinarsko fruškogorsko naselje i da zajedno sa Iriškim podrumom plasira svoja vina na viši nivo. Naravno, pored vina Iriškog podruma koja su već bila nadaleko poznata, pružila bi se mogućnost i privatnim podrumima koji proizvode domaća vina, da ih izlože i budu zapaženi. Cilj je zapravo bio da se, kroz jednu kulturno-privrednu manifestaciju, unapredi proizvodnja iriških vina i da se ona plasiraju na tržište, domaće i inostrano.

Prilikom odlučivanja o karakteru manifestacije polazilo se od karakteristika i autentičnosti mesta sprovođenja manifestacije. Kako je Irig izrazito poznat kao vinogradarski kraj sa istorijom veoma bogatom u tom pogledu, a i u uslovima današnjeg življenja, kompleksi vinograda su predodređivali da se manifestacija može sprovoditi samo u duhu toga.

Kako je na užim i širim prostorima već bilo manifestacija tog karaktera (Karlovačka berba grožđa, Vršačka berba…), a isto tako ima manifestacija posvećenih vinu, prihvaćena je sledeća ideja: manifestaciju posvetiti onome ko je u vinogradu najviše vremena provodio, i omogućio grožđu da postane vino, tačnije pudaru – čuvaru vinograda.

Na samom početku održavanja manifestacija je trajala svega dva dana. Već 2000. godine manifestacija traje tri dana, a naredne godine, 2001, četiri dana. Godina 2002. je bila još uspešnija i manifestacija je trajala čak pet dana.

 

Na kraju manifestacije, stručna komisija proglašava pobednike za najbolji vinograd, podrum, najveći grozd, zatim najbolje crno i belo vino i domaću rakiju

Na kraju manifestacije, stručna komisija proglašava pobednike za najbolji vinograd, podrum, najveći grozd, zatim najbolje crno i belo vino i domaću rakiju

 

Termin održavanja manifestacije je pretposlednji vikend u septembru, za vreme berbe grožđa. Održavanje manifestacije nije vezano za datum.

Glavno okupljanje je svake godine u parku u centru Iriga. Tu je postavljeno postolje za dodelu nagrada. Ostali lokaliteti su vezani za sam tok programa.

Želja i htenje Društva Irižana, bila je i jeste da Pudarski dani uzmu karakter narodnog slavlja. Građani tog dana zovu svoje goste iz drugih mesta, budu domaćini u parku, na ulicama, a i u svojoj kući.

Godine 2003. Pudarski dani trajali su od 18. do 21. septembra. 18-tog je u prostorijama Srpske čitaonice zvanično otvorena manifestacija. Uvodnu reč održao je dotadašnji gospodar Pudarskih dana, Nikola Vukmanović. Na otvaranju, u okviru umetničkog programa “In Vino Veritas”, učestvovao je enolog prof. Slobodan Jović. Profesor je pričao o grožđu i vinu, a sve to je propratila izložba starina i domaće radinosti, čiju su postavku pripremili Nikola Ivanić i iriški Aktiv žena. Tom prilikom je bilo reči i o stogodišnjici rukom pisanog lista “Dokolica”, koji je u Irigu pokrenula grupa intelektualaca i šaljivčina, a sačuvan je samo jedan primerak. U sklopu otvaranja održana je i pozorišna predstava ”Glumac je glumac” u izvođenju sremsko-mitrovačkog Pozorišta “Dobrica Milutinović”.

Deca su bila u centru pažnje kroz brojne manifestacije namenjene njima, počev od likovnih i literarnih ostvarenja, pa do karnevala fenjera od bundeva i maski. Drugi dan manifestacije je naročito bio posvećen deci. Drugog dana održavanja manifestacije, jutro je počelo potpaljivanjem vatre za pudarski paprikaš. Domaćini, zajedno sa gostima, uputili su se na pudarski fruštuk u vinograd Boška Jeftića. U vinogradu je dosadašnji gospodar Pudarskih dana, Nikola Vukmanović, ustoličio novog Gospodara – Irižanina Savu Jojića. Sve je prošlo, na već poznat tradicionalan način. Posle fruštuka povorka se iz vinograda se uputila ka Irigu. Istovremeno, na šetalištu u centru Iriga, domaćice su iznele svoje “sremske kolače” i za čas napravile predivnu izložbu od tih šarenih i ukusnih đakonija.

Na kraju manifestacije, stručna komisija proglašava pobednike za najbolji vinograd, podrum, najveći grozd, zatim najbolje crno i belo vino i domaću rakiju. U spravljanju pudarskog paprikaša takođe je odabran najbolji kuvar, a među domaćicama izabrana je najbolja u pravljenju sremskih kolača.

Poslednjeg dana lovci su održali lovačku šicaru. Takmičenje je održano u dve discipline, a najbolji su bili nagrađeni vrednim nagradama.

Tema Pudarskih dana je iz godine u godinu ista, a ono što se menja, jesu gosti, takmičari i pobednici.

Iako je manifestacija zaživela, ona još uvek nema veliki turistički značaj za Irig i njegovu okolinu. Da bi Irig zajedno sa svojom manifestacijom postao značajniji turistički centar, potrebno je uraditi još mnogo toga. Postoji niz problema sa kojima se susreću organizatori, a takođe i ukupni društveno-ekonomski odnosi predstavljaju probleme koji prate razvoj turizma ovog kraja i same manifestacije.

Danas manifestacija predstavlja primarnu turističku atrakciju, dok se svi ostali elementi turističke ponude Iriga, kao i njegove okoline, javljaju kao sekundarne vrednosti. Razlog tome je karakter manifestacije. Ona umnogome zadovoljava i primarne i sekundarne potrebe posetilaca. Međutim, Irig i njegova okolina imaju mnogo toga da ponude. U dogledno vreme bi trebalo napraviti takav program koji će obuhvatiti sve značajne turističke elemente ovog područja i na taj način obogatiti manifestaciju.

I pored svih teškoća, Pudarski dani se bore i nastoje da svake godine kroz raznovrstan program približe Irig i njegovu tradiciju svakom radoznalom posetiocu.