Subota, 16 Februar 2019.
Poljoprivredni portal kluba 100P PLUS

Serijal: Vode Severne Bačke (10)

Radovi za III monografiju VODE SEVERNE BAČKE u ediciji „Tija voda“

 

Sisari severne Bačke

(I deo)

 

Sastav i struktura faune sisara Severne Bačke, na prostoru koji je obuhvaćen rečicama Kereš, Čik i Krivaja, te jezerima Palić i Ludaš, odraz je stanja postojećih ekosistema i njihovog prostornog rasporeda. Kao i većem delu Vojvodine, ovom području pečat daje kulturna stepa, ali ipak, jedinstven predeoni lik uslovljava postojanje još očuvanih fragmenata različitih prirodnih staništa. Ostaci slatina, peščare i stepe, smenjuju se sa šumama zabarenih staništa, poplavnim, te kserofilnim šumama, močvarama, barskim staništima i močvarnim livadama. Voćnjaci i vinogradi na peskovima takođe su specifičnost ovoga prostora.

Jež (Erinaceus concolor)

Jež (Erinaceus concolor)

 

Teriofauna ovoga područja se može smatrati gotovo neistraženom, u smislu postojanja egzaktnih podataka. Sporadični faunistički podaci (Savić 1982, Paunović 1997), kao i višegodišnje studije populacione dinamike sitnih sisara – mišolikih glodara (Mikes&Habijan-Mikes, 1986) u kulturnoj stepi, te podaci za širi region i pojedinačna okolna područja, dopunjeni su našim nalazima, prvenstveno sitnih sisara, dobijeni uzorkovanjem lovnim klopkama (preklopnog tipa i lovnim jamama), te analizom izbljuvaka sova, na pojedinim lokalitetima Selevenjskih pustara, Subotičko-Horgoške peščare i Ludaškog jezera. Podatke o krupnijim vrstama, naročito uzgojnih vrsta divljači, daju postojeće lovne osnove.

Relativno visok diverzitet postojećih staništa dozvoljava da se popis registrovanih vrsta sisara dopuni potencijalnim – očekivanim vrstama. Za relevantnu faunističku listu, a još više za utvrđivanje stanja prisutnosti, te dinamizma rasta, razvoja, disperzije i distribucije populacija pojedinih vrsta, neophodna su kompleksna, dugoročna istraživanja.

Teriofaunu opisivanog područja, u odnosu na biomski spektar, karakteriše dominacija bioma stepe i šumo-stepe, sa elementima južnoevropskih, pretežno listopadnih šuma. U ekološkom smislu, ovaj prostor odlikuje značajno prisustvo vrsta široke valence staništa, u grupi ljiljaka i zverova, a  naročito glodara, koje odlikuje i mestimično visoka brojnost.

 

Krtica (Talpa europaea)

Krtica (Talpa europaea)

 

Red bubojeda (Insectivora) karakteriše prisustvo varsta širokog rasprostranjenja i široke ekološke valence, kao što su jež (Erinaceus concolor) i krtica (Talpa europaea), te od rovčica šumska (Sorex araneus), poljska (Crocidura leucodon)  i baštenska rovči ca (C. suaveolens). [umska rovčica (registrovana na nekoliko lokaliteta “Selevenjskih pustara”) pojavljuje se na ovom području kao indikator nekadašnjih, danas iskrčenih šuma. Kao potencijalna vrsta, može se pomenuti i  mala rovčica (Sorex minutus). Močvarna rovčica (Neomys anomalus) je, među rovčicama, naročito interesantna sa aspekta zaštite prirode, budući da je, kao vrsta vezana za vodena i vlažna staništa, naročito ugrožena sužavanjem i nestajanjem “životnog prostora”.

Red ljiljaka (Chiroptera), obuhvata veliki broj vrsta sisara, koji, kao specifična životna forma – leteći sisari i predatori noćnih letećih insekata, imaju višestruki značaj u ekosistemima čiji su članovi, a nesumnjiva je i njihova “korisna” funkcija sa aspekta ljudske ekonomije. Ipak ova grupa je kod nas izuzetno malo proučavana, pa tako i na opisivanom području. Jedine podatke daje Paunović (1997)  o registrovanim vrstama u okolini Ludaškog jezera. To su: vodeni večernjak (Myotis daubentoni), barski večernjak (M. dasycneme), šumski slepi mišić (Pipistrelus nathusii) i srednji noćnik (Nyctalus noctula). S obzirom na postojeća staništa, kao i poznavanje faune nekih okolnih područja, isti autor, kao potencijalne navodi još 11 vrsta. Ova grupa sisara svakako zaslužuje više pažnje u budućim istraživanjima, a posebno u odnosu na neophodnost preduzimanja adekvatnih mera i aktivnosti na njihovoj zaštiti (sve vrste su u Srbiji zaštićene zakonom kao prirodne retkosti), jer su mnogostruko ugroženi, kod nas kao i u celoj Evropi, kako nestajanjem prirodnih staništa i zimovališta, tako i upotrebom hemijskih sredstava u poljoprivredi i šumarstvu.

zec (Lepus europaeus); agroportal.hr

Zec (Lepus europaeus); agroportal.hr

 

Red zečeva (Lagomorpha) predstavlja jedina vrsta kod nas – zec (Lepus europaeus). Ova vrsta, mada prilagođena uslovima kulturne stepe, istovremeno je i česta žrtva mehanizacije i hemizacije u poljoprivredi. S obzirom da se ubraja u tzv. “plemenitu divljač”, o njoj se vodi briga,  lovostajem, kao i utvrđivanjem lovnih kvota, koje nastaju kao rezultat permanentnog praćenja stanja populacija kroz uzrasnu i polnu strukturu.

Red glodara (Rodentia) predstavlja kako po broju vrsta, tako i po brojnosti unutar pojedinih vrsta najznačajniju grupu teriofaune opisivanog područja. U okviru ovoga reda veoma česte, sa relativno visokom brojnošću, prisutne na gotovo svim tipovima staništa su vrste: poljski miš  (Apodemus sylvaticus) najčešće registrovana vrsta na poljoprivrednim kulturama, bagremovim šumama i čistinama, tršćacima Selevenjskih pustara i okoline Subotice; i domaći miš (Mus musculus) sinantropna vrsta podjednako česta na poljoprivrednim kulturama i ekotonima različitih biotopa, kao i u ljudskim naseljima, gde joj se priduržuje i vrsta Ratus norvegicus – sivi pacov. Prugasti miš (Apodemus agrarius) nastanjuje uglavnom ekotone – vrzine i živice između livadskih, šumskih i močvarnih biotopa, kao i oraničnih površina. Među miševima se kao najređa vrsta javlja patuljasti miš (Micromys minutus)   uvršten u spisak zaštićenih životinjskih vrsta, a od potencijalnih valja pomenuti stepskog miša (Apodemus microps), registrovanog na sličnim područjima u Severnom Banatu (Habijan-Mikes et al. 1996).

Poljski miš  (Apodemus sylvaticus)

Poljski miš (Apodemus sylvaticus)

 

Kao moguću vrstu izdvajamo stepskog skočimiša (Sicista subtilis), za koga postoje odgovarajuća staništa – travna područja sa grmljem na prostoru Subotičko-Horgoške peščre i Selevenjskih pustara. Ostatke ove vrste je Schmidt (1971) nalazio u izbljuvcima sova, na susednim područjima u Mađarskoj, dok je kod nas registrovana jedino na Deliblatskoj peščari (Tvrtković & Džukić, 1974). Stepski skočimiš se u Vojvodini nalazi na južnoj granici svoga areala. I ova vrsta je u Srbiji zaštićena zakonom kao prirodna retkost prve kategorije.

Tipična vrsta otvorenih staništa, izuzetno dobro prilagođena uslovima kulturne stepe je hrčak (Cricetus cricetus), koji mestimično, u godinama visoke brojnosti, uzrokuje velike štete poljoprivrednim kulturama.

U grupi voluharica se, kao najčešća vrsta livada, pašnjaka i tršćaka, ali i agrobiocenoza registruje poljska voluharica (Microtus arvalis) koja, takođe, u godinama ciklične prenamnoženosti, može da izazove značajne štete na poljoprivrednim površinama, a naročito lucerištima. Istovremeno ova vrsta predstavlja bazu ishrane dnevnih i noćnih ptica grabljivica (najčešća vrsta u izbljuvcima sova), kao i mesojedih sisara.

poljska voluharica (Microtus arvalis); Genera:hr

Poljska voluharica (Microtus arvalis); Genera:hr

 

Livadska voluharica (Microtus agrestis), vrsta čija se južna granica areala nalazi na području Vojvodine registrovana je na Ludaškom jezeru, ali i u široj okolini opisivanog područja (Doroslovo, Mokrin – Jazovo). Relativno retki nalazi ove vrste uslovljeni su niskom brojnošću i manjom gustinom što je karakteristično za rubne populacije. Kao takva livadska voluharica se nalazi na listi prirodnih retkosti. Za zaštitu u celoj Srbiji se predlaže i vodena voluharica (Arvicola terrestris),- dosada štićena samo u brdskoplaninskim područjima, koja je, budući da je član veoma ugroženih vodenih i močvarnih ekosistema, postala već prilično retka na našim prostorima. Na opisivanom području registruje se i vrsta Pitymys subterraneus – podzemna voluharica (samo u izbljuvcima sova).

Habijan-Mikeš Vesna

Zavod za zaštitu prirode Srbije, Novi Sad